Streszczenie

W niniejszej pracy transkulturowość stanowi metodologiczny punkt wyjścia do analizy twórczości autorów o węgierskim zapleczu kulturowym, dla których to, iż w pewnym momencie życia znaleźli się pod wpływem działania więcej niż jednej kultury, okazało się literacko inspirujące. Pisarze transkulturowi, w rozumieniu tego pojęcia przyjętym w niniejszej publikacji, to twórcy, których utworów nie sposób jednoznacznie przypisać do jednej literatury narodowej. Funkcjonują oni w zawieszeniu pomiędzy co najmniej dwoma, a nierzadko kilkoma narodami, językami i kulturami. Ich utwory tworzą narracje przekraczające granice kultur oraz konwencji literackich, a jako takie wymykają się prostym klasyfikacjom, definicjom i tradycyjnym metodom opisu.

Transkulturowość jako perspektywa literaturoznawcza posłużyła w niniejszym tomie do analizy szerokiego spektrum tekstów. Obejmują one narracje dotyczące doświadczenia migracji, opowieści nomadyczne i podróżnicze, utwory poświęcone procesowi przyswajania języka obcego jako narzędzia komunikacji i twórczości literackiej, historie będące rozliczeniem się z przeszłością bohaterów/autorów i ich przodków, teksty opisujące doświadczenie obcości oraz opowieści przedstawiające życie w środowisku wielokulturowym. Pomimo tematycznej różnorodności analizowanych utworów, mają one wiele punktów stycznych. Podobieństwa widoczne są przede wszystkim na poziomie tematycznym, co wiąże się najczęściej z sytuacją bohatera funkcjonującego w przestrzeni granicznej, posługującego się obcym językiem i doświadczającego poczucia wykluczenia wynikającego z etnicznej odmienności. Istotne paralele można odnaleźć również w warstwie formalnej: zarówno w strukturze i języku utworów (ich hybrydyczności i wielogłosowości), jak i w preferowanych przez autorów transkulturowych rozwiązaniach narracyjnych, zwłaszcza w często stosowanej narracji pierwszoosobowej. Wykazanie tych i innych podobieństw było jednym z nadrzędnych celów niniejszej książki.

Praca składa się ze wstępu, siedmiu rozdziałów, posłowia oraz zamykających książkę materiałów o charakterze suplementarnym: podziękowań, portretów autorów omawianych w pracy, bibliografii oraz streszczeń w języku angielskim i polskim.

Rozdział pierwszy – Elméleti megfontolások (Rozważania teoretyczne) – ma charakter teoretyczny: omawia kluczowe dla wywodu pojęcie transkulturowości, stawia pytania dotyczące przydatności tej perspektywy metodologicznej w badaniach literackich oraz przedstawia stan badań nad transkulturowością w literaturoznawstwie węgierskim. Rozważania przedstawione w tej części pracy, a w szczególności w podrozdziale 1.1. – A transzkulturalizmus: fogalomtörténet és metodológia (Transkulturowość: historia pojęcia i metodologia) – prowadzą do wniosku, że transkulturowość jako kategoria badawcza nie ogranicza się do opisu jednego typu tekstu, podobnie jak nie ma jednej definicji literatury transkulturowej, która byłaby obowiązująca dla wszystkich badaczy. Pisarze transkulturowi bywają nazywani „autorami mobilnymi”, którzy nie są przywiązani do jednego miejsca ani języka, żyją w przestrzeni transkulturowej i wyrażają to w swojej twórczości (definicja Arianny Dagnino), autorami migrantami, którzy z różnych, często czysto pragmatycznych powodów piszą w języku kraju przyjmującego, nie zapominając jednak o swoich korzeniach i chętnie powracając w swoich utworach do ojczyzny (definicja Hajnalki Nagy), a także pisarzami należącymi do mniejszości narodowych (definicja Zoltána Németha).

W możliwie najszerszym rozumieniu tego terminu i w ujęciu, które jest obowiązujące dla niniejszego tomu, istota transkulturowości polega na przekraczaniu granic jednej, traktowanej jako monolityczna kultury i zwróceniu uwagi na to, co dzieje się na pograniczu kulturowym, na styku (co najmniej dwóch) kultur, języków, literatur. Faktu znalezienia się w tak zwanej sytuacji transkulturowej nie należy jednak rozumieć jako prostego przekroczenia granicy lub przebywania częściowo w jednym, a częściowo w drugim środowisku. Chodzi o zakwestionowanie poczucia przynależności, życie „pomiędzy”, w zawieszeniu, w przestrzeni kulturowo niehomogenicznej i niejednoznacznej, co może być źródłem lęku i poczucia braku stabilności, albo przeciwnie: dawać wrażenie nieograniczonej wolności.

Podrozdział 1.2. – A transzkulturalizmus fogalmának értelmezése a magyar irodalomtudományi diskurzusban (Analiza pojęcia transkulturowości w węgierskim dyskursie literaturoznawczym) – przedstawia stan badań nad transkulturowością w literaturoznawstwie węgierskim. Z zaprezentowanych tu ustaleń wynika, że zainteresowania badaczy koncentrujących się na tej problematyce są bardzo szerokie i obejmują następujące obszary: literaturę dwu-, wielo- i transjęzyczną, literaturę (e/i)migracyjną, literaturę mniejszościową, zagadnienia wielojęzyczności w tekstach transkulturowych (w tym zjawisko hybrydyzacji językowej), kwestie heterogeniczności tożsamości kulturowej autorów i bohaterów analizowanych utworów, problem pamięci i postpamięci, a także recepcję literatury transkulturowej oraz jej miejsce w kanonie literatur narodowych. Ważnym elementem teoretycznej refleksji jest również pojęcie transkulturowej historii literatury.

Ponadto, analiza węgierskich badań i prac naukowych odnoszących się do transkulturowości pozwala stwierdzić, że w węgierskich badaniach literaturoznawczych niemal powszechne wydaje się wymienne stosowanie pojęć transkulturowości i transnarodowości, a czasami bezrefleksyjne utożsamianie tych pojęć z wielo- i interkulturowością. Pozwala to wnioskować, że pomimo niewątpliwie intensywnego rozwoju badań nad transkulturowością na Węgrzech, kategoria ta w dyskursie literaturoznawczym nadal funkcjonuje jako pojęcie stosunkowo nowe, nie w pełni ustabilizowane i definiowane raczej intuicyjnie.

Kolejne pięć rozdziałów pracy ma charakter analityczny i obejmuje szczegółowe omówienie wybranych utworów autorów transkulturowych wywodzących się z węgierskiego kręgu kulturowego. W części tej materiał badawczy został uporządkowany według kryteriów tematycznych – obejmujących najczęściej podejmowane przez twórców transkulturowych pochodzenia węgierskiego zagadnienia i motywy, takie jak mobilność, pamięć i postpamięć, problematyka języka oraz motywy jedzenia i niejedzenia, a także według kryteriów gatunkowych, uwzględniających między innymi transkulturową literaturę popularną.

Rozdział drugi – A mozgásban: a nomádok, az utazók és a migránsok történetei (W ruchu: opowieści nomadów, podróżników i migrantów) – poświęcony jest analizie utworów, w których centralnym motywem jest „bycie w ruchu”. Za przykład tak zwanych transkulturowych historii tożsamościowych posłużyły trzy utwory prozatorskie. Melinda Nadj Abonji w Gołębie wzlatują3 (Tauben fliegen auf4), Ilma Rakusa w Mało morza mało5 (Mehr Meer6) i Ildikó Noémi Nagy w Urban Nomad7 (Miejski nomada) powołały do życia bohaterki, które w sensie dosłownym lub metaforycznym pozostają w ciągłym ruchu. Ich podróże są zazwyczaj wymuszone przez okoliczności i zmierzają w różnych kierunkach, lecz docelowo nie tyle chodzi w nich o dotarcie do jakiegoś konkretnego celu, co o poszukiwanie – samej siebie, sensu życia, tożsamości. Wszystkie trzy utwory odwołują się do konwencji powieści autobiograficznej, co przejawia się w narracji pierwszoosobowej oraz wyraźnie konfesyjnym charakterze opowieści.

Motyw podróży pojawia się również w twórczości Davida Szalayego, którego utwór Turbulencje8 (Turbulence9) stanowi przedmiot analizy w podrozdziale 2.3 – A mozgásban levés mint transzkulturális poétika (Bycie w ruchu jako transkulturowa poetyka). Również w tym przypadku zmiana miejsca pobytu bohaterów nie ma motywacji typowych dla podróży, takich jak pragnienie przeżycia czegoś wyjątkowego czy odkrywania nowych przestrzeni. W Turbulencjach podróż jest w istocie ucieczką, sposobem na zapomnienie o problemach i chwilowe oderwanie się od trudnej codzienności. Utwór Szalayego to ponadto przykład realizacji tak zwanej poetyki bycia w ruchu, która znalazła wyraz w rozwiązaniach narracyjnych i strukturalnych, takich jak między innymi wieloperspektywiczność narracji, fragmentaryczność fabuły, częste zmiany miejsca akcji oraz wielokulturowość bohaterów.

Ruch, a ściślej – migracja, stanowi wreszcie punkt wyjścia dla historii bohatera powieści Terézii Mory Każdego dnia10 (Alle Tage11), analizowanej w podrozdziale 2.4. A migráció mint transzkulturális tapasztalat (Migracja jako doświadczenie transkulturowe). Bohater Mory to postać obdarzona wyjątkowymi zdolnościami, lecz jednocześnie naznaczona traumą, zagubiona i zdezorientowana, która – podobnie jak bohaterowie wcześniej omawianych utworów – poszukuje własnego miejsca. Powieść ta jest również interesująca z punktu widzenia rozwiązań formalnych. Autorka dekomponuje porządek fabularny poprzez rezygnację z chronologii i kilkakrotne zastosowanie retrospekcji oraz czerpie równolegle z różnych wzorców narracyjnych. W rezultacie utwór jawi się jako „narracyjna hybryda” – tekst wielogłosowy i wielowarstwowy.

Trzeci rozdział pracy – A múltban: emlékezet, posztemlékezet és múltfeldolgozás (W przeszłości: pamięć, postpamięć i przepracowanie przeszłości) – poświęcony jest analizie utworów, których tematem jest pamięć oraz proces przepracowywania minionych doświadczeń. Bohaterowie tych tekstów konfrontują się z własną przeszłością i próbują rozliczyć osobiste traumy, jak w Chi ti ama così12 (Kto cię tak kocha) czy Il pane perduto13 (Chleb utracony) Edith Bruck, bądź sięgają do doświadczeń swoich przodków, aby móc zmierzyć się z teraźniejszością, czego przykładem są utwory Almost English14 (Prawie Angielka) Charlotte Mendelson i A co ja mam z tym wspólnego?15 (Und was hat das mit mir zu tun?16) Sachy Batthyanyego.

Ciekawy przykład zabierania głosu przez pisarzy transkulturowych na temat ważnych wydarzeń historycznych stanowią z kolei omówione w podrozdziale 3.4. Magyar történelem transzkulturális megközelítésben (Węgierska historia w transkulturowym ujęciu) utwory Pływak17 (Der Schwimmer18) Zsuzsy Bánk i Pod żabą19 (Under the frog20) Tibora Fishera. Autorzy powracają w nich do wydarzeń października 1956 roku, nie po to jednak, by utrwalać narrację heroicznego zrywu, lecz by zwrócić uwagę na tych, których tak zwana wielka historia zazwyczaj pozbawia głosu – mimowolnych uczestników wydarzeń oraz ich ofiary. Taki sposób zobrazowania węgierskiego powstania można uznać za próbę demitologizacji tego niezwykle ważnego dla Węgrów wydarzenia.

Rozdział czwarty – A nyelvben: a nyelvváltás stratégiái és szövegalakzatai (W języku: strategie i formy tekstowe zmiany języka) – składa się z dwóch podrozdziałów. Pierwszy z nich poświęcony jest Edith Bruck, Żydówce węgierskiego pochodzenia, która po traumatycznych doświadczeniach Holocaustu i wielokrotnych migracjach rozpoczęła pisanie w języku kraju, w którym ostatecznie się osiedliła – czyli po włosku. Drugi podrozdział dotyczy Agoty Kristof, autorki frankofońskiej, która po emigracji z Węgier w 1956 roku osiedliła się w niewielkiej miejscowości we francuskojęzycznej części Szwajcarii.

Zarówno Bruck, jak i Kristof zaliczane są do grona autorek tak zwanych pamiętników transjęzycznych, czyli utworów dokumentujących proces zmiany języka pisania. Obie posłużyły się w swoich utworach stylem niezwykle oszczędnym, pozbawionym zbędnych ozdobników, które mogłyby niepotrzebnie „obciążać” przekaz. Takie ukształtowanie językowe tekstów współgrało z opisywanymi zjawiskami: w przypadku Bruck wiązało się z procesem odrzucenia traumatyzującego języka ojczystego i przyjęcia języka „wolnego od przeszłości”, natomiast u Kristof – z utratą języka ojczystego i adaptacją tak zwanego języka wrogiego jako języka twórczości literackiej.

Rozdział piąty – A tányéron: a(z) (nem) evés és a transzkulturális identitás (Na talerzu: (nie)jedzenie i transkulturowa tożsamość) – koncentruje się na motywie jedzenia, który w literaturze transkulturowej pełni wiele funkcji. Staje się wehikułem czasu, nośnikiem nostalgii za minionymi latami oraz wyrazem tęsknoty za utraconymi smakami, przywołującymi opuszczone miejsca, dawne doświadczenia i osoby nieobecne w życiu bohaterów. W niemal wszystkich analizowanych przypadkach jedzenie służy jednak przede wszystkim podtrzymaniu, konstruowaniu bądź rekonstruowaniu tożsamości postaci. Zjawisko to szczególnie wyraźnie widoczne jest w Bazar magyar21 (Madziarski bazar) Viviane Chocas oraz w tak zwanej węgierskiej trylogii22 Krzysztofa Vargi. W obu tych przypadkach motyw jedzenia ma charakter centralny, co znajduje odzwierciedlenie już na poziomie strukturalnym – tytuły rozdziałów w sposób mniej (Chocas) lub bardziej (Varga) metaforyczny odwołują się do znanych potraw kuchni węgierskiej. Ostatecznie jednak jedzenie okazuje się jedynie punktem wyjścia do ukazania transkulturowej tożsamości bohaterów, którzy poprzez smaki znane z dzieciństwa – zarówno zapomniane, jak i na nowo przywołane – próbują „posklejać” własną tożsamość na wzór mozaiki.

Rozdział szósty – Az irodalom peremén: transzkulturális narratívák a populáris és bestseller irodalomban (Na peryferiach literatury: narracje transkulturowe w literaturze popularnej i bestsellerowej) – ukazuje zjawisko transkulturowej literatury popularnej. Pierwszy podrozdział koncentruje się na utworze Katariny Duricy Szlovákul szeretni23 (Kochać po słowacku), który posłużył jako przykład tak zwanej transkulturowej powieści popularnej. Gatunek ten wykazuje szereg cech typowych zarówno dla literatury popularnej, jak i dla twórczości transkulturowej: odwołuje się do dobrze znanych i łatwo rozpoznawalnych wzorców gatunkowych (na przykład kryminału, literatury typu chick lit); centralny konflikt fabuły ma charakter transkulturowy; zarówno główny bohater, jak i postacie drugoplanowe przedstawione są w utworze w sposób stereotypowy; ich portrety nie są pogłębione i służą ilustracji wartości wybranej przez autora, którą jest w tym przypadku transkulturowość; większość bohaterów powieści ma potencjał transkulturowy: mają tożsamość transkulturową i/lub znajdują się w sytuacji, którą można nazwać transkulturową; oprócz rozrywki, jednym z ważnych celów tak zwanej transkulturowej powieści popularnej jest podtrzymanie tożsamości etnicznej lub jej zakwestionowanie.

Drugi podrozdział podejmuje refleksję nad zjawiskiem transkulturowych bestsellerów. W kontekście dwóch utworów Deborah Feldman – Unorthodox24 (Unortodox25) i Exodus26 (Exodus27) – poszukuje odpowiedzi na pytanie o to, co stoi za ogromnym komercyjnym sukcesem transkulturowej literatury popularnej. Wnioski, które płyną z analizy prozy Feldman, sprowadzają się do tego, że największy wpływ na niezwykle pozytywny odbiór jej utworów miał, obok egzotycznego tematu, konfesyjności narracji, tematyki tożsamościowej i odwołania do aktualnego kontekstu społeczno-kulturowego, ich jednoznacznie transkulturowy przekaz.

Ostatni, to jest siódmy rozdział pracy – A transzkulturális szerzők kanonizációs lehetőségei (Możliwości kanonizacji autorów transkulturowych) – poświęcony jest rozważaniom nad tym, jakie miejsce pisarze transkulturowi zajmują w literaturach narodowych i jakie są ich szanse na to, by zapisać się w ich kanonach. Czy ci z nich, którzy tworzą w językach innych niż ich języki ojczyste, są z góry skazani na wykluczenie z kanonów i zepchnięcie na margines historii?

Dociekania przedstawione w tej części pracy dowodzą, że na powyższe pytania nie można dać jednoznacznej odpowiedzi. Z jednej strony bowiem wydaje się niewątpliwe, iż z co najmniej kilku powodów szanse pisarzy transkulturowych na trwałe zaistnienie w pamięci literatur narodowych są ograniczone. Z drugiej strony jednak historia recepcji dwóch autorek transkulturowych o węgierskim zapleczu kulturowym – Edith Bruck i Agoty Kristof – świadczy o tym, że ich subiektywne bądź co bądź odczucia dotyczące tego, że nie zajmują one należytego miejsca w literaturach krajów, w językach których piszą, stoją w sprzeczności z odbiorem, z jakim ich utwory spotkały się w literaturze włoskiej (Bruck) i francuskiej (Kristof), jak również z wyraźnym wzrostem zainteresowania ich twórczością, które obserwujemy w ostatnich latach na Węgrzech. Z trzeciej strony wreszcie ów wzrost zainteresowania nie przełożył się (jak dotąd) na obecność autorów transkulturowych w węgierskich opracowaniach historycznoliterackich, które jeśli w ogóle zajmują się literaturą transkulturową, to czynią to zazwyczaj na marginesie rozważań dotyczących tych twórców, których miejsce w narodowym kanonie jest niepodważalne.